Hollandalı satranç yazarı Tim Krabbé'nin satranç ilginçliklerini topladığı çok güzel bir sitesi var. Orada satranç tarihinde oynanmış en fantastik hamleler derlenmiş ve sıralanmış: The 110 Most Fantastic Moves Ever Played. Bu yazıda listenin 110 ile 101 arasındaki on hamlesini, yani on güzel oyunu ve özellikle on muhteşem hamleyi inceliyoruz.

Tal'ın bir simultanede saniyeler içinde oynadığı 16. g x f6!! hamlesinden Morphy'nin kale fedasına, Korçnoy'un rok atmak yerine şahını merkeze koyduğu hamleden 40. hamlede atılan uzun roka kadar her biri ayrı bir sürpriz. Hepsi kazandırmıyor; on oyundan üçü berabere bitti, ama hamleler muhteşem. Aşağıda on oyunu videodaki anlatımla birlikte yorumlu olarak inceleyebilir, ardından muhteşem hamlelerin oynandığı konumları kendiniz çözmeyi deneyebilirsiniz.

Yorumlu Oyunlar

Tahtanın üstündeki düğmelerle on oyun arasında geçiş yapabilirsiniz. Hamlelerin üzerine tıklayarak, tahtanın altındaki düğmelerle ya da klavyedeki ok tuşlarıyla oyunu ilerletebilirsiniz. Tahta, muhteşem hamleyi yapan tarafın tarafından gösteriliyor.

Kritik Konumlar: 10 Muhteşem Hamle

Videoda gösterilen on muhteşem hamlenin oynandığı konumlar. Başlıklarda sıranın kimde olduğu yazıyor. Önce kendiniz düşünün, sonra cevabı açın ya da tahtanın altındaki ileri düğmesiyle oynanan hamleyi görün.

1. Tal – NN (1958) – 16. hamle, beyaz oynar

Cevabı göster

16. g x f6!! Normalde kaleyle kaleyi geri alırsınız; Tal ise "kaleni almıyorum" deyip atı alıyor. 16… kale x d1 şah 17. at x d1 ile a5-d2 çaprazı açılıyor ve vezirler karşı karşıya geliyor. Siyahlar 17… vezir x d2 oynadı; 18. f x g7 ile hem g8'de vezire çıkıp mat etme tehdidi var hem de e3'teki fil d2'deki veziri geri alacak. İki tehdit birden karşılanamıyor, siyahlar terk etti.

2. Ostapenko – Kurkin (1970) – 19. hamle, beyaz oynar

Cevabı göster

19. e6!! Yine vezir boşta! İki hamle önce 17. vezir h6! gelmişti: 17… g x h6 18. g x h6 şah, fil g5 19. kale x g5 mat. 18… g x h6'ya da 19. g x h6 şah ve 20. e x d6 şah ile açarak şah var. Şimdi 19… g x h6 20. g x h6 şah, şah f8 21. kale df1 ile f7 istekte: vezir eksik ama beyazlar kazanç konumda. 21… f6'ya 22. kale g7 iniyor. Oyunda siyahlar 30. hamlede terk etti.

3. Gomes – Neto (1942) – 14. hamle, siyah oynar

Cevabı göster

14… kale g8!! Kaleleri açık hatta getirin deriz; burada kale kapalı hatta geliyor, çünkü hat açılacak: 15. c3 at h4 şah! 16. g x h4 g5! Kaleyi ya açık ya da açılabilecek hatta getirirsiniz. 17. h x g5 kale x g5 şah ile f3'teki at savunmasız kalıyor. Oyunda 17. kale g1 fil x f3 şah 18. vezir x f3 g x h4 şah 19. şah h2 vezir x f3 ile beyaz vezir gitti ve oyun 24… vezir x h3 matla bitti.

4. Braga – Timman (1982) – 26. hamle, beyaz oynar

Cevabı göster

26. at b8!! Vezir istekteyken at b8! At, a8'deki kalenin c8'e uzanan yolunu kesiyor; artık c piyonu vezire çıkabiliyor. 26… vezir x h4 27. c8'de vezir şah, şah b4 28. kale b1 şah, şah a3 29. kale a1 şah ve git gel: berabere. Kazanç değil ama oyun muhteşem; öncesinde beyazlar 22. a4 ile a1'deki kalesini de bilerek vermişti.

5. Bird – Morphy (1858) – 17. hamle, siyah oynar

Cevabı göster

17… kale x f2!! Vezir manevrası için kale fedası: 18. fil x f2 ile fil saptırılıyor ve 18… vezir a3! geliyor. 19. b x a3'e fil x a3 mat. Oyunda 19. c3 vezir x a2 20. b4 vezir a1 şah 21. şah c2 vezir a4 şah 22. şah b2 fil x b4! ile bir feda daha geldi; 25… e3 piyon fedası da c8'deki filin yolunu açtı. Beyazlar 29. hamleden sonra terk etti.

6. Stein – Portisch (1962) – 19. hamle, beyaz oynar

Cevabı göster

19. at x g7!! Fil istekteyken onu kurtarmak yerine "al" diyor. 19… fil x c4 ile e2'deki vezir ve f1'deki kaleye şiş geldi, ama 20. fil f6!! ile asıl fikir ortaya çıkıyor: 20… fil x e2'ye 21. at f5 şah (açarak), şah g8 22. at h6 mat. Siyahlar 20… fil e7 oynadı; 21. vezir f3'ten sonra açarak şah geleceği için terk etti.

7. Filguth – Korçnoy (1979) – 16. hamle, siyah oynar

Cevabı göster

16… şah d7!! Rok atmak yerine şah, kapalı merkezde güvende. h5'i sürerken bu hamle zaten planlanmıştı: şah merkezde kalınca h8'deki kale yerinde kalıyor ve 20… g4, 21… h x g4 ile açılan h hattında doğrudan saldırıya katılıyor. İlk oynandığı dönemde olay yaratan bu hamle bugün konumsal bir bilgi; kendi başına kazandıran bir hamle değil ama şaşırtıcı ve çok öğretici. Korçnoy oyunu 34. hamlede kazandı.

8. Pupols – Meyers (1976) – 40. hamle, beyaz oynar

Cevabı göster

40. uzun rok!! 40. hamlede uzun rok! Şah c1'e gelip b2'deki kaleyi istiyor, kale de d hattına geçip ortada kalmış siyah şaha karşı devreye giriyor. 40… kale a2 41. kale e1 şah, şah d7 42. a7! Kale a7'yi alırsa 43. kale f7 şah ile şiş var. Bilgisayara göre siyahlar beraberliği bulabiliyor ve oyun da berabere bitti, ama iki piyon eksikle bunu yapmak hiç kolay değil.

9. Leonhardt – Tarrasch (1920) – 52. hamle, beyaz oynar

Cevabı göster

52. fil f3!! Leonhardt g3 piyonunu tutmak yerine bırakıp bu hamleyi planlamıştı. Fil şahın önüne girip feda ediliyor: 52… kale x f3 şah 53. şah c2 kale f2 şah 54. şah d1. Siyah kale savunmadan uzaklaştı ve beyazlar kale h8 şah ve vezir şahlarıyla kazanmayı tehdit ediyor. Ama siyahlar kurtuluş yolunu buldu: 54… kale f1 şah! ile beyaz kaleyi saptırdı, 55. kale x f1 vezir a3 ve sürekli şahla berabere.

10. Bogdanović – Planinc (1965) – 20. hamle, siyah oynar

Cevabı göster

20… at d2!! Beyazlar g3 ile f4'teki atı istedi; Planinc "al sen atı" diyor ve c4'teki öbür atı d2'ye, veziri tehdit ederek gönderiyor. 21. şah x d2 at x d3 şah (h6'daki filden açarak şah) 22. fil e3 at x e5! bir at fedası daha. 23. d x e5'e d4! ile d hattının potansiyeli ortaya çıkıyor. Oyunda 23. vezir h5 at c4 şah 24. şah e2 fil x e3 ile siyahlar kazanç konumda; at rakip kampına tekrar tekrar girdi ve beyazlar 39. hamlede terk etti.

Oyunlardan Çıkan Dersler

  • Almak zorunda değilsiniz: Tal'ın 16. g x f6!! hamlesi, "kaleyle kaleyi geri alırım" refleksinin dışına çıkmanın değerini gösteriyor. Geri almadan önce, rakibin tehdidinden daha güçlü bir tehdidiniz var mı diye bakın.
  • Mat tehdidi malzemeden önemlidir: Ostapenko vezirini 17. vezir h6! ve 19. e6!! ile iki kez boşa bıraktı. Açık g hattındaki kale ve g7 karesine yapılan baskı o kadar güçlüydü ki vezir eksiğine rağmen beyazlar kazandı.
  • Kale açık ya da açılabilecek hatta: 14… kale g8!! kapalı bir hatta geldi ama 15… at h4 şah! ve 16… g5 ile hat açıldı. Açmazdaki bir taşa üçüncü bir taşla nasıl yüklenebileceğinizi arayın.
  • Kesme: 26. at b8!! savunan kalenin c8'e giden yolunu keserek piyonun vezire çıkmasını sağladı. Bazen bir taş, yalnızca rakip taşın hattını kapatmak için oynanır.
  • Saptırma ve vezir manevrası: Morphy 17… kale x f2!! ile fili saptırdı ve 18… vezir a3 ile mat ağını kurdu. 25… e3 gibi piyon fedaları da taşların yolunu açmak içindir.
  • Açarak şah ve şiş: Stein'in 19. at x g7!! ve 20. fil f6!! hamleleri, g7'deki atın her an açarak şah çekebileceği bir düzen kurdu; veziri almak mat demekti.
  • Şahın yeri her zaman rok değildir: Kapalı merkezde 16… şah d7!! şahı güvene aldı ve h8'deki kaleyi saldırıya bıraktı. Piyon hamlelerini planlarken şahınızın nereye gideceğini de düşünün.
  • Rok hakkı oyun sonunda da bir kozdur: 40. uzun rok!! tek hamlede şahı ve kaleyi oyuna soktu. Şah ve kale hiç oynamadıysa, 40. hamlede bile rok atılabilir.
  • Savunmada da saptırma vardır: Leonhardt'ın 52. fil f3!! fedası kazanmayı tehdit etti, ama Tarrasch 54… kale f1 şah! ile beyaz kaleyi saptırıp sürekli şahla kurtuldu. Kötü görünen konumlarda da kaynak arayın.
  • Rakip kampına giren at: Planinc'in 20… at d2!! ile başlayan at akınları, açarak şahlar ve ikinci at fedası (22… at x e5), rakip kampına giren bir atın nasıl yıkım yaratabileceğini gösteriyor.

Videodan Notlar, Espriler ve Anekdotlar

  • Tim Krabbé'nin listesi. Hollandalı satranç yazarı Tim Krabbé, sitesinde satranç tarihinin en fantastik hamlelerini derleyip sıralamış. Videoda listenin 110 ile 101 arasındaki on hamlesini gösterdik.
  • Saniyeler içinde. Tal, simultane gösterisinde 16. g x f6!! hamlesini saniyeler içinde oynadı ve büyük şaşkınlık yarattı. Rakibi de "vezirle veziri alırım" diye düşündü, ama 18. f x g7 her şeyi değiştirdi.
  • "Durun, daha bitmedi!" Ostapenko oyununda 17. vezir h6! zaten fantastik görünüyor; ama listeye giren asıl hamle iki hamle sonra gelen 19. e6!!.
  • Kapalı hatta kale. "Kaleleri açık hatta getirin" kuralını herkes bilir; Neto'nun 14… kale g8!! hamlesi bu kuralın daha ince hâli: kale, açılabilecek hatta da gelir.
  • Carlsen'de de var. Stein'in 19. at x g7!! fikrinin çok benzeri, Carlsen'in Topalov'a karşı oynadığı fantastik bir oyunda da görülüyor.
  • "Korkunç" Korçnoy. Viktor Korçnoy'un 16… şah d7!! hamlesi ilk oynandığı dönemde olay yarattı; bugün belli seviyedeki oyuncuların bildiği konumsal bir fikir.
  • 40. hamlede uzun rok. Pupols'un şahı ve a1'deki kalesi 40 hamle boyunca hiç oynamamıştı; bu sayede rok, tam zamanında gelen bir saldırı hamlesine dönüştü.
  • Telaffuz itirafı. Son oyunun kahramanı Albin Planinc'in adını doğru telaffuz etmekte zorlandığımızı videoda itiraf ettik: "Bir türlü öğrenemedim."
  • Kazanmak şart değil. On oyundan üçü berabere bitti ve Korçnoy'un hamlesi de tek başına kazandırmıyor. Listeye girmek için hamlenin şaşırtıcı ve güzel olması yetiyor.
  • Sıra sizde. Sizce en muhteşem hamle hangisi? Hangi numaralı oyun sizi en çok etkiledi? Yorumlarda yazın.

Kaynak: Tim Krabbé, The 110 Most Fantastic Moves Ever Played (110–101) ve oyunların Lichess çalışması.

Video Anlatım